Hatgad Fort 🚩 – Adv. Suyog Shah

ʜᴀᴛɢᴀᴅ ꜰᴏʀᴛ 🚩 

ʜᴀᴛɢᴀᴅ ꜰᴏʀᴛ ( हातगड किल्ला ) ɪꜱ ᴀ ꜰᴏʀᴛ ʟᴏᴄᴀᴛᴇᴅ 71 ᴋᴍ (44 ᴍɪ)ꜰʀᴏᴍ ɴᴀꜱʜɪᴋ, ɴᴀꜱʜɪᴋ ᴅɪꜱᴛʀɪᴄᴛ, ᴏꜰ ᴍᴀʜᴀʀᴀꜱʜᴛʀᴀ. ᴛʜᴇ ʙᴀꜱᴇ ᴠɪʟʟᴀɢᴇ ɪꜱ ʜᴀᴛɢᴀᴅ ᴏɴ ᴛʜᴇ ɴᴀꜱʜɪᴋ-ꜱᴀᴘᴜᴛᴀʀᴀ ʀᴏᴀᴅ. ᴛʜᴇ ɴᴇᴀʀᴇꜱᴛ ᴛᴏᴡɴ ɪꜱ ꜱᴀᴘᴜᴛᴀʀᴀ, ᴡʜɪᴄʜ ɪꜱ 6 ᴋᴍ ꜰʀᴏᴍ ʜᴀᴛɢᴀᴅ ᴠɪʟʟᴀɢᴇ. ɪᴛ ɪꜱ ᴀ ʜɪꜱᴛᴏʀɪᴄ ᴍᴏɴᴜᴍᴇɴᴛ ʟᴏᴄᴀᴛᴇᴅ ɪɴ ᴍᴀʜᴀʀᴀꜱʜᴛʀᴀ, ɪɴᴅɪᴀ, ꜱᴏᴜᴛʜ ᴏꜰ ᴛʜᴇ ʜɪʟʟ ꜱᴛᴀᴛɪᴏɴ ᴏꜰ ꜱᴀᴘᴜᴛᴀʀᴀ ᴀɴᴅ ɴᴇᴀʀ ᴛʜᴇ ʙᴏʀᴅᴇʀ ᴡɪᴛʜ ɢᴜᴊᴀʀᴀᴛ. ɪᴛ ᴡᴀꜱ ʙᴜɪʟᴛ ʙʏ ᴛʜᴇ ᴍᴀʀᴀᴛʜᴀ ᴋɪɴɢ ꜱʜɪᴠᴀᴊɪ ᴀɴᴅ ɪꜱ ʟᴏᴄᴀᴛᴇᴅ ᴀᴛ ᴀɴ ᴇʟᴇᴠᴀᴛɪᴏɴ ᴏꜰ ᴀʙᴏᴜᴛ 3,600 ꜰᴇᴇᴛ. ᴛʜᴇ ᴏɴʟʏ ᴡᴀʏ ᴛᴏ ʀᴇᴀᴄʜ ᴛʜᴇ ꜰᴏʀᴛ ɪꜱ ᴛʜʀᴏᴜɢʜ ᴀ ᴛʀᴇᴋᴋɪɴɢ ʀᴏᴜᴛᴇ ᴠɪᴀ ᴀ ɴᴀʀʀᴏᴡ ʀᴏᴄᴋʏ ᴘᴀᴛʜ. ᴀ ꜱᴛᴀᴛᴜᴇ ᴏꜰ ʟᴏʀᴅ ɢᴀɴᴇꜱʜᴀ ɪꜱ ᴘʟᴀᴄᴇᴅ ᴏɴ ᴛʜᴇ ᴛᴏᴘ ᴏꜰ ᴛʜᴇ ꜰᴏʀᴛ. 🚩

सुरगणा हा नाशिक जिल्ह्यामधील एक तालुका आहे सह्याद्रीच्या पूर्व भागातील एका रांगेची सुरवात याच तालुक्यापासून होते. यालाच सातमाळ रांग असे म्हणतात. याच रांगेच्या उपशाखेवर हातगड किल्ला आहे.

छत्रपती शिवाजी राजांचा नाशिकचा दख्खनी लढवय्या किल्लेदार गोगाजीराव मोरे यांनी हा हातगड (नासिक) किल्ला राजांना जिंकून दिला.

सुरतकडून नाशिककडे येणाऱ्या मार्गावर हा हातगड किल्ला आहे. गुजरातमधील प्रसिद्ध हिलस्टेशन सापुताराकडे जाताना महाराष्ट्राच्या सीमेवर सापुतारापेक्षाही अधिक उंचीचा हातगड आहे. सह्य़ाद्रीतल्या सातमाळा रांगेत काहीसा सुटावलेला हा किल्ला. हे काही संरक्षित जंगल नाही. पण येथे स्थानिक वन व्यवस्थापन समितीच्या माध्यमातून काही उपक्रम राबवले जातात आणि पर्यायाने हा परिसर आता पर्यटनाच्या नकाशावर हळूहळू आपले स्थान मिळवत आहे. सुरगाणा तालुक्यातील हे छोटेसे गाव तसे आदिवासीच म्हणावे लागेल.

पायथ्याच्या हातगडवाडीतून चढण्यास सोपा आणि आटोपशीर चढणीचा असा हा किल्ला आहे. १६ व्या शतकात बुरहान निजामशाहने जिंकून घेतलेल्या ५८ किल्ल्यांच्या यादीत याचा हाटका असा उल्लेख असल्याची माहिती मिळते. पेशवाईत हा किल्ला मराठय़ांकडे होता. हातगडवाडी हे गाव तिन्ही बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेले गाव आहे. निसर्गसंपन्न अशा या गावात पेशवेकालीन घोडय़ाच्या पागा तसेच पाण्याचे कुंड पाहावयास मिळतात. या गावातील वनपर्यटनाला चालना मिळण्यासाठी येथे संयुक्त वन व्यवस्थापन समिती स्थापन करण्यात आली आहे. येथे वर्षभर पर्यटकांची रेलचेल असते, त्यामुळे स्थानिकांना रोजगार उपलब्ध झाला आहे. पर्यटकांसाठी निवारा शेड, माहिती केंद्र, रोपवने, विविध पॉइंट मनोरे अशी अनेक विकासकामे हाती घेण्यात आली आहेत. हातगड किल्ल्यावर जाण्यासाठी हातगडवाडीतून गाडीरस्तादेखील तयार करण्यात आला आहे. वर जाण्यासाठी पायऱ्यांचा मार्गही उपलब्ध आहे. गाडीरस्ता जिथे संपतो तेथून वर जाण्यासाठी अगदी पंधरा मिनिटांचा कालावधी पुरेसा आहे. प्रवेशद्वारावरील शिल्प आणि शिलालेख लक्ष वेधून घेतात. प्रवेशद्वाराच्या तटबंदीच्या बाहेर छोटा सपाट भाग आहे. राणीचा बाग म्हणून तो स्थानिकांमध्ये प्रसिद्ध आहे. गंगा-जमुना या बारमाही पाण्याच्या टाक्यांबरोबरच इथे अनेक इतर पाण्याच्या टाक्याही आहेत. धान्य साठविण्याचा एकांडा बुरुज, स्वयंपाकाची वास्तू आणि दारूगोळ्याचे कोठार ही माथ्यावरच आहे. किल्लेदाराचे घर, पेशवेकालीन ध्वजस्तंभ अशा अनेक प्राचीन वास्तू आणि वस्तू तत्कालीन काळाचे दर्शन घडवतात. गडावर किल्लेदार गोगाजीराव मोरे यांची समाधी आहे.

गडमाथ्यावर सहजतने फिरण्यासाठी वन विभागातर्फे दगडी पायऱ्यांचा मार्ग बांधला आहे. सूर्योदय आणि सूर्यास्ताचे मनोहारी दृश्य न्याहाळता येते. सातमाळा रांगेचे आणि साल्हेर या सर्वोच्च गिरिदुर्गाचे दर्शन होते. सापुतारापेक्षा उंच असल्यामुळे सापुताराचा मोहक नजारा दिसतो. नाशिक ते हातगड अंतर ७५ कि.मी. आहे. वणी ते हातगड अंतर ३५ कि.मी.चे आहे. सापुतारा ते हातगड अंतर सहा कि.मी.चे आहे. मुंबईहून हातगड अंतर २४० कि.मी. आहे. हातगडवाडीत अनेक हॉटेल तसेच रिसोर्ट्स राहण्यासाठी उपलब्ध आहेत. हातगड पाहण्यास गेल्यावर सापुतारा, सप्तशृंगी गड, ओझरखेड धरण, चणकापूर धरण, तानापाणी गरम पाण्याचे झरे अशी अनेक ठिकाणे पाहता येतात.

नाशिकहून वणीगावात आल्यावर सप्तश्रृंगीदेवीकडे न जाता सापुताऱ्याकडे जाणाऱ्या रस्त्याला लागायचे. तेथून २० किलोमीटरवर गेल्यावर उजव्या हाताला आडवा पहुडलेला एक पाषाण आपल्याला आकर्षित करतो. हा पाषाण म्हणजेच हातगड. हातगडाचे मूळ नाव हतगरू म्हणजे हद्दीवरचा गड. हा गड महाराष्ट्र-गुजरात सीमेवर आहे. हातगडाच्या अलीकडे महाराष्ट्र तर पलीकडे गुजरात सुरू होते.

' हतगडावरून सापुताऱ्याचा रम्य परिसर पाहण्यासारखा आहे. हतगडाला हस्तगिरी असेही म्हटले गेले आहे.

बागूल राजांचा कवी रूद राष्ट्रौढवंशम् महाकाव्यम या ग्रंथात बागूल राजे हस्तगिरी किल्ला ताब्यात घेतल्याचा उल्लेख मिळतो. बागलाणात बागूल राजांची कारर्कीद १३०० ते १७०० अशी आहे. रूद्र कवीने १५९६ मध्ये राष्ट्रौढवंशम् हे महाकाव्य लिहिले. हतगडावरील शके १४६९ (सन१५४७) मध्ये कोरलेला शिलालेख बागूल राजाच्या ताब्यात हा किल्ला असल्याची साक्ष देतो. या शिलालेखात भैरवशहा या राजाच्या कामगिरीचा उल्लेख आहे. त्यापूर्वी हतगड निजामशाहीत होता. बागूल राजाकडून तो पुन्हा निजामशाहीत गेला. दिल्ली बादशहाच्या कागदपत्रात किल्ल्याचा उल्लेख होलगड असाही केल्याचे दिसते. याबाबतही इतिहासात असा उल्लेख मिळतो की, अबकर बादशहाच्या सांगण्यावरून सय्यद अब्दुल्ल याने मुलगा हसन अली याला किल्ला घेण्यासाठी पाठविले होते. तेव्हा किल्ला मुगलांच्या ताब्यात गेला. हसन अलीने किल्ला जिंकला हे सांगण्यासाठी दिल्ली बादशहाला ९ ऑगस्ट १६८८ मध्ये सोन्याचा किल्ला विजय प्रतीकचिन्ह सादर केला. यावेळी बादशहाने हसनअलीला `खान’ ही पदवी देत त्याचे सैन्य वाढविण्यात आले. हतगडचा उल्लेख किल्ल्यातील शिलालेखात हातगा दुर्ग असाही आला आहे. अपभ्रंश होत आलेल्या हतगड किल्ल्याच्या नावाप्रमाणेच हतगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या हतगडवाडीनेही अनेक लढाया सोसल्या आहेत. राजांप्रमाणे सतत बदलत जाणारे गावकरी अन् त्यांच्या जातीधर्मानुसार सण, परंपराही गावाने पाहिल्या आहेत. किल्ल्यावर जाण्यापूर्वी गावाची सफर करताना गावाभाोवती किल्ल्याची तटबंदी मुगलांनी बांधल्याच्या खाणाखुणा पाहायला मिळतात. एक मशीद व पुरातन असे दगडकामात केलेले छोटेखानी तळेही पाहायला मिळते.

गावात प्रवेश करताच एक महादेव मंदिर लागते.. हे पुरातन शिवमंदिर बाराव्या शतकातील होते. याचा नंतर जिर्णोद्धार करण्यात आला. या मंदिरावरही एक शिलालेख होता. असे एकूण सहा शिलालेख व सहा ताम्रपट हतगड किल्ल्याचा इतिहास उलगडतात.

महादेव मंदिराच्या जवळच गंगाजी ऊर्फ गोगाजी मोरे-देशमुख यांची दगडातील बांधणीतील नक्षीकाम केलेली समाधी आहे. ही समाधी कोणाची अन् हतगडच्या इतिहासाशी याचा काय संबंध याची माहिती मनोहर मोरे-देशमुख उलगडन सांगतात. गंगाजी ऊर्फ गोगाजी मोरे-देशमुख हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लढवय्यांपैकी एक. दख्खनच्या मोहिमेसाठी त्यांना शके १५८५ (सन १६६३) मध्ये सुरगणा परिसरात पाठविले होते. यावेळी हतगड किल्ला आदिलशाहाचा सुभेदार शुराबखान हा किल्लेदार होता. गोगाजीराव मोरे* यांनी मोठ्या पराक्रमाने हा किल्ला शके १५८६ (सन १६६३) मध्ये ताब्यात घेतला. म्हणजेच छत्रपती शिवाजी महाराजांना सुरतेच्या लुटीपूर्वी हा किल्ला आपल्या ताब्यात असणे गरजेचे असल्याचे लक्षात आले होते. त्यामुळे त्यांनी गोगाजी मोरेंना पाठवून हा किल्ला ताब्यात मिळविल्याचे स्पष्ट होते.

गोगाजीराव मोरेंचा पराक्रम लक्षात घेऊन छत्रपतींनी त्यांना हतगड परिसरातील बारा गावांची देशमुखी दिली होती.

त्यानंतरच्या उल्लेखानुसार १६८८ मध्ये हसन अलीखानाने हा किल्ला पुन्हा ताब्यात मिळविला. याच दरम्यान, किल्लेदार गोगाजीराव मोरे यांचा मृत्यू झाला असावा, त्यामुळे त्यांची समाधी गावात आहे. गोगाजी मोरे-देशमुख व शिंदे-देशमुखांचे वंशंज दामोदर त्र्यंबक शिंदे-देशमुख यांचे वाडे हतगडाच्या पायथ्याशी होते. त्याचे फक्त अवशेष आता पहायला मिळतात. गावातील किल्ल्याशी संबंधित मोरे, शिंदे हे लोक आता आजूबाजूच्या तालुक्यात, गावांमध्ये विखुरले आहेत. त्यामुळे हतगड आता फक्त आदिवासी समाजच राहत असल्याचे दिसते. गोगाजी मोरे यांचे वशंज मनोहर हनुमंत मोरे-देशमुख सुमारे ४० वर्षांपूर्वी जवळच्या पाळेगावात विस्थापितत झाले. गावात हनुमान मंदिर, महादेव मंदिर व इतरही लहान लहान मंदिरे आहेत. गावात बोहाड्याचा उत्सव केला जातो. शंभर उंबऱ्यांची हतगडवाडी आता आधुनिक रिसॉर्ट संस्कृतीचे रूप धारण करू लागली आहे.

हतगड किल्ला व परिसर वनविभागाच्या ताब्यात आहे. हतगडाची सफर आता खूप सोपी झाली आहे. वरपर्यंत गाडीने जाता येते तर गडाच्या पूर्वेकडे नव्याने पायऱ्यांची पायवाट बनविण्यात आली आहे. या पायवाटेने वर गेल्यावर हतगडाच्या पायथ्याशी स्थिरावलेली हतगडवाडी पहायला मिळते अन् पूर्वीचे गाव कसे असेल याची प्रचितीही येते. उभ्या कातळात कोरलेले किल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार अन् त्यानंतर चार उपप्रवेशद्वारातून किल्ल्यात प्रवेश करता येतो. मुख्य प्रवेशद्वारावर दोन शिलालेख आहेत. हे दोन्ही शिलालेख देवनागरीत आहे. शिलालेखांची अक्षरे पुसट झाली आहेत. मोहनराव मोरे यांच्या नोंदीत प्रवेशद्वाराच्या पहिल्या शिलालेखावर `श्री प्रतापस्य ही कारकीर्द शेवुजी पंडित यांचे छत्रछायेत आहेत. हिंदू पंडित शेवुजी’ असे तर दुसऱ्या शिललेखात नवीन श्रीपती प्रतापस्य कारकीर्द त्रासजी पंडीत सुत्र सर्व छत्र छायेत’ असे म्हटले आहे. तेथून आत गेल्यावर उजव्या हाताला कातळात कोरलेल्या गुहा आहेत, ही सैन्याचे राहण्याची जागा असावी. थोडे पुढे गेल्यावर डावीकडे सुमारे ४७० वर्षांपूर्वी कोरलेला शिलालेख पहायला मिळतो. या किल्ल्याचे अवशेष काही प्रमाणात सुस्थितीत असल्याने किल्ला भटकायला मजा येते. तटबंदी, पाण्याचे टाके, धान्य कोठार, दरबारी इमारतीचे अवशेष अन् जलव्यवस्थापानाचे अनेक नमुने पाहायला मिळतात. येथील एका कबरीच्या समोरील कमानीवरही एक फारसी शिलालेख होता. हा कमान जागेवर नाही. विशेष म्हणजे हतगडाचा नकाशा चक्क ताम्रपटावर काढण्यात आल्याचे मोरे यांच्या संग्रहातील ताम्रपटातून दिसते. हा ताम्रपट हातात घेऊन किल्ला न्याहाळल्यावर तो तसाच असल्याचे लक्षात येते. त्यांच्याकडील एक राजमुद्रा वैशिष्टपूर्ण असून, हतगड ताब्यात घेण्यासाठी छत्रपतीनी ती आदेश स्वरूपात दिल्याचे मोरे सांगतात. एका ताम्रपटावर `शके १५९६ सुबेदार गंगाजी मोरे.दे. ऊर्फ गोगाजी शिंदे अधिकारी चीमनाजी बाबुराव देशपांडे हतगड सदनदाकल देशपांडे प्रा//. मचुकुर हतगड श्रावण शु.पा.’ असे लिहिले आहे. अशा अनेक खाणाखुणांमधून हतगडचा इतिहास समोर येतो. हतगड स्वच्छसुंदर ठेवण्यासाठीही प्रयत्न होण्याची गरज आहे. जागोजागी दारूच्या बाटल्यांचा खच आणि कचऱ्यामुळे हतगड धोक्यात आला आहे. इतिहासात महत्त्वाच्या कामगिरी निभावलेल्या हतगडवाडीच्या सुवर्णमय इतिहासावर संशोधन होण्याची गरज असल्याची साद येथील पाऊलखुणा घालतात.

Hatgad Fort 🚩 – Adv. Suyog Shah - 18/10/2021

PAANI FARMS 🚩- Adv. Suyog Shah

WHERE IS HEAVEN ON EARTH ? CAN WE REACH HEAVEN ON EARTH ?

Yes it is surely possible only at Paani Farms. – Adv. Suyog Chandulal Shah

https://youtu.be/Zpm26UNCsp0

https://youtu.be/rU6kcPLpb04

“The Divine does not do things for you. She gets things done by you.”

Heaven on earth, is it possible to reach it ? Feeling extremely well, without no obvious reason, is it possible? Feeling in love with the whole universe, is it possible? Living a moment of complete happiness, without questions, without past or tomorrow, being totally absorbed by the beauty of this moment, is it possible? I think so. Here you have a list of “little moments” that can bring heaven closer to earth. Create those moments, make them on purpose, hear them, see them, feel them. I have obtained the feelings & positive vibes at “Paani Farms”. 

Heaven is not a far away place you can only reach when you are dead. Heaven is here, right away, now! It is your possibility and your birthright to feel paradise. How can you get in touch with heaven? “Paani Farms” is just 20 kms from Nashik. 

I have shared the Location for your refrence. 

https://maps.app.goo.gl/DHHae6nWeubd9eak6

Crossing the eyes of your lover, this is heaven on earth. Your child taking you in his little arms and whispering you “Daddy, I love you”, this is heaven on earth. Writing a good article, and wondering were these fluent words came from, this is heaven on earth. Taking a white peace of paper or silk and letting flow out of your hands colors, blending in magnificent landscapes, and wondering where your inspiration came from, this is heaven on earth.Reading a book and wondering how the writer could possibly put so good in words what you have been feeling or experiencing, this is heaven on earth. Hearing a piece of music and feeling how the sounds of the instruments take you away to heavenly dimensions, this is heaven on earth.Closing your eyes, hearing nothing else than your own breath, feeling life flowing through your veins, this is heaven on earth.Coming home after a few days of absence, and your dog is so happy to see you again that he jumps up and down, this is heaven on earth.Coming home late after a reunion, your partner is waiting for you with a glass of wine, asking you how was your evening, this is heaven on earth.Making love with him, being taken away into other dimensions of intensity and happiness, this is heaven on earth.Seeing a extraordinary sunset on an ordinary day, this is heaven on earth. Hearing a friend tell you she got out of her depression thanks to your motivating words and the fact you believed in her, this is heaven on earth.Having your lover whispering in your ear you are the most beautiful woman on earth, this definitly is heaven on earth!

The smell of coffee coming from the kitchen, this is heaven on earth. Your wife taking you in her arms and telling you she has always loved you, this is heaven on earth. Your son looking at both of you with a glance in his eyes and a smile on his lips, without saying a word, this is heaven on earth.Putting ugly bulbs into the wet earth at autumn and seeing nice little flowers spreading their colorful leaves open in spring, this is heaven on earth.Discovering a bunch of birds on your terrace, heavily discussing together, this is heaven on earth.Coming home after work, and hearing your children scream, “Daddy, is this you?” and feeling them jumping on you in the corridor, this is heaven on earth. A long lost friend searching to contact you again, this is heaven on earth.

A dispute being resolved in a win-win fashion, this is heaven on earth. Jumping into the swimming pool a Tuesday afternoon while everybody else is working, this is heaven on earth.

Heaven is all around you, but do you notice it?

Heaven is not somewhere located in the sky. Heaven is not a place where you can eventually go after death, if you lived your life nicely. Heaven is not something you have to earn. Heaven is here. In your eyes, your hands, your body, your mind, your heart. Heaven is an attitude. You can find heaven everywhere. We are on earth to find heaven on earth. We are on earth to create heaven here! When you are in heaven most of the time, you can feel it as a cosmic orgasm. You are in a vibrational high level. 

The door to heaven is open to us at any time we are willing to accept that we are of absolutely no importance. The bars of our own hell - the “mind-forged manacles” as Blake put it - are our attempts to justify ourselves or prove our self-worth. Accept that none of this matters and we can see that heaven is all around us. It is there in a child’s smile, in the rain that waters the earth, even in the maggots that rise in new life from dead meat. All around us is evidence that life and love are eternal and unbroken by strife and suffering.

They are probably the most fortunate people on the planet. Healthy, wealthy, and, thanks to an outstanding education system, wise. They enjoy a life that most can only dream of. 

The most threadbare word in travel would surely be "paradise". But what exactly do people mean when they over-use this descriptor? The simplest manifestation of a traveller's nirvana is a magnificent location. But one person's notion of beauty is another's monochrome. At Paani Farms you can Rejuvenite yourself and your Soul.

Deserts or big-sky plains could be heaven to some, alarmingly unstructured to others. Mountains and forests are one person's spiritual home, another's claustrophobia. Thickly peopled cities, with their weight of history and culture, are the essence of civilisation or its betrayal. Even the ocean and its salty associations, though commonly accepted as the apotheosis of paradise, has its critics.

Paani Farms is more a state of mind – not simply a beautiful place but an emotional condition, a spiritual epiphany, a sense of serendipity or accident of fate where perfection collides – or all of the above. Paradise is highly personal, because it's where you feel happiest. At its most complex, it could be a yearning for something unique, pure and mystical, for perfection in a flawed world. It might relate to our happy childhood places. It could be a counter to the lives we lead – serene or frenetic.

For me, Paani Farms & mountains come close to paradise, and I don't think I'm alone. Since forever, humans – wandering Japanese monks, ancient Greeks, Hindu holy men – have looked to the hills for inspiration, spiritual enlightenment and escape. Then Romantic writers "discovered" the beauty of the formerly terrifying mountains for Europeans in the 18th century, drumming up images of happy goatherds and freedom fighters. Mountains became the subject of poetry and painting, and soon alpine tourism was born. Mountains make my soul sing wherever I might be, but I especially like the contrast of rugged nature and dainty human endeavour you find in the European Alps. Surely paradise must look like this: majestic, muscular peaks coupled with pretty gardens, gingerbread houses and vivid flowerboxes in a yin-yang of scenery.

No place better captures this than Hallstatt in Austria's alpine Salzburgerland, where rearing mountains are pockmarked with lakes of gob-smacking gorgeousness. It provides a scene as ridiculously kitschy as any on a chocolate box. The village sits on the edge of a lake paddled by swans and surrounded by limestone cliffs. The water is so clear you can see fish flit. If I ever get to heaven, it had better look like this.

There's always a fly in the ointment of travel destinations claimed as paradise: tropical diseases, ugly hotels, surly locals, a lack of plumbing. Not in Hallstatt though. Hotels are comfy cosy, cheerful locals flounce about in dirndls, and the only thing you might die of is a surfeit of scenery. Whenever I'm in the mountains, my spirit soars. I turn to them in times of trouble, because worries seem trivial in the face of their eternal rocks. The mountains will be here long after my problems have gone, and I've gone, too. I find this geological perspective liberating. Mountains are for sunny tramps beneath silent snow peaks, hissing waterfalls and pine-scented forest. They provide intervals of beauty and solitude snatched from a crowded, accelerated life of busyness. Travel is supposed to make you feel better, and mountains are my piece of paradise.

The kingdom of God is a metaphor of transformation into more creative, more conscious, more caring, loving and fulfilling life with the fellow beings.

thanks a lot Mr. Paritosh Kohok & Dr. Namita Kohok to host me and my family at Paani Farms to experience the Beauty of Heaven.

Sunrise at Paani Farms

https://youtu.be/rU6kcPLpb04 

Nashik

Date – 19/03/2020

Adv. Suyog Chandulal Shah

माझे कोकण पर्यटन 🚩– श्री.सुयोग शहा...🚩 ०६/०७/०८/२०२० 🚩

माझे कोकण पर्यटन 🚩– श्री.सुयोग चंदुलाल शहा...🚩

भटकंती चा प्रचंड नाद असल्याने सालाबादप्रमाणे २०२० मधील मित्रांसोबत ट्रीप मी या वर्षी रत्नागिरी,येथील गणपतीपुळे येथे जाण्याचे नियोजन केले आणि त्याची सुरुवात दिनांक ०६/०३/२०२० रोजी नाशिक येथून प्रवासाला सकाळी ५.०० वाजता सुरुवात केली. सुरुवातीला कोंकणात जावून छान पडी मारायचा प्लॅन होता,पण आपला स्वभाव कुठे स्वस्त बसू देतो का ?

गणपतीपुळे हे रत्नागिरी जिल्ह्यातील प्रसिद्ध पर्यटनस्थळ आहे. येथील गणपतीची मूर्ती स्वयंभू आहे अशी मान्यता आहे. सह्याद्री पर्वतातील डोंगराळ भागात विराजलेली नैसर्गिक मूर्ती आणि जवळच पश्चिमेला अरबी समुद्र ह्यामुळे हे देऊळ आगळे वेगळे आहे.  गणपतीपुळेला जाता - जाता गाडी चालविता चालविता रस्त्यातच विचारांची चक्र गाडीच्या चक्राप्रमाने वेग घेवू लागलीत आणि सुरू झाली विचारांची भटकंती. गणपतीपुळे का पोहोचताच "हॉटेल समीर" चे स्वादिष्ट मासे खावून समुद्रात डुबकी मारून श्री गणेशा केला आणि मग काय फुल टू धमाल मस्ती आणि फोटोग्राफी ( एस.एल.आर ) नव्हे मोबाईल फोटोग्राफी. कधी कधी आणि सध्या जरा जास्तच पण "उद्धव" संचारतो माझ्यात (फोटोग्राफी पुरता मर्यादित ) आणि मी पण जणू काही राजाध्यक्ष यांचा एकमेव वारस असल्या प्रमाणे फोटो काढण्यात मग्न होतो. प्रत्येक क्षण कॅमेरात टिपण्याचा प्रयत्न करत मला स्वर्गीय सुखाचा अनुभव येत होता. सोबत जिवलग मित्र बरोबर होतेच मधून मधून मला माझ्याच विश्वातून जमिनीवर आणायला. संपूर्ण प्लॅन ठरला कुठे,कधी,कसे,किती वाजता आणि फक्त आणि फक्त मजा केली. संपूर्ण जगाला विसरून कोकणातल्या सर्व छोट्या मोठ्या क्षणांच आनंद घेणे म्हणजे आई शप्पथ सुख असते राव...

दिनांक ०७/०३/२०२०  रोजी आम्ही "जयगड किल्ला" सर करण्याचे योजिले आणि सुरू झाले आमचे मार्गक्रमण...

जयगड किल्ल्याच्या थोडक्यात इतिहास सांगायचं झाला तर -

जयगड किल्ला हा समुद्रसपाटीपासून ३३७६ फूट उंचीवर असलेला हा गड कोयनानगर पासून ११ कि. मी. अंतरावर असलेल्या नवजे गावापासून जवळ आहे. नावाप्रमाणे हिरव्या घनदाट जंगलात वसलेला हा गड निसर्गसंपन्नतेने नटलेला आहे. जंगली जयगडावरुन कोयना धरणाच्या पाणसाठ्याचे दृष्य विलोभनीय दिसते. पश्चिमेकडे चिपळूणच्या दिशेने विस्तीर्ण कोकणाचे दर्शन होते. गडाचा माथा अरुंद व लहानसा आहे. जयगडाच्या बाजूने जंगलात अनेक प्रकारचे प्राणी, पक्षी, रानफुले, वनस्पती आहेत. जयगड किल्ला हा १६०० चे दशकात बिजापूर चे राजे यांनी बांधला होता आणि त्यानंतर तो संगमेश्वर चे नाईक यांचे हाती स्वाधीन करण्यात आला. त्यानंतर बिजापूर आणि पोर्तुगाल चे सैन्याचे सन १५८३ ते १५८५ मध्ये पराभव करून सन १७१३ मध्ये जयगड हा बालाजी विश्वनाथ पेशवे यांनी आंग्रे यांना स्वाधीन केला. सन १८१८ मध्ये हा किल्ला ब्रिटिश सरकार ने काबीज केला.

जयगड किल्ला मार्गक्रमण करून आमची स्वारी निघाली ती जयगड येथील प्रसिद्ध लाईट हाऊस येथे जयगड लाईट हाऊस साधारणपणे १३२ वर्ष जुने असून ते जयगड किल्ल्याचे पश्चीम दिशेला स्थित आहे. लाईट हाऊस बघायची वेळ दुपारी ४-५ असल्याचे आम्हाला समजले. अतिशय सुंदर असा तो अनुभव होता. लाईट हाऊस च्या वरून समुद्राचा नजारा हा अतिशय विलोभनीय होता.

श्री.जय विनायक मंदिर,जयगड,रत्नागिरी..

जयगड किल्ल्या पासून ६ कि.मी च्या अंतरावर जय विनायक मंदिर हे नव्याने बांधण्यात आलेले गणपतीचे मंदिर आहे. गणपती मंदिराचे बांधकाम हे १० एकर च्या जागेत जिंदाल एनेर्गी लिमिटेड कंपनी च्या वतीने करण्यात आलेली असून त्याची संपूर्ण देखभाल हि देखील जिंदल कंपनी च्या वतीने करण्यात येते. मंदिराच्या परिसरात खूप सुंदर बाग तयार करण्यात आली असून मंदिरचा परिसर हा रात्रीच्या रोषणाई मध्ये अतिशय विलोभनीय व मनमोहक असा दिसतो. जिंदल गणपती म्हणूनच या गणपती ची विशेष ओळख आहे. मंदिराची रचना हि पगोडा पद्धती ने तीन टप्प्यात तयार केली असून गणेशाची मूर्ती हि पंचधातूची असून अत्यंत मनमोहक अशी मूर्ती आहे. स्वर्गीय सुखाचा अनुभव या मंदिरात आल्या शिवाय राहत नाही. आयुष्यात एकदा तरी या मंदिरात दर्शन घेवून आपले आयुष्य सार्थक करावे असे माझे वैयक्तिक मत आहे.

त्यानंतर आम्ही सकाळी मालगुंड च्या बीच वर मनसोक्त समुद्रात खेळून झाल्यावर मालगुंड येथील "केशवसुत स्मारक" बघायचे नक्की केले आणि थेट पोचलो ते मालगुंड येथे केशवसुत स्मारक येथे. संपूर्ण नाव "कृष्णाजी केशव दामले" ( केशवसुत) हे मराठी कवी होते. मराठीत संतकाव्य आणि पंतकाव्य ही परंपरा होती. ती मोडून अन्य विषयांवर कविता करणारे केशवसुत हे आद्य मराठी कवी समजले जातात. मालगुंड येथे "केशवसुत स्मारक" उभे करण्यात आले असून कवी कुसुमाग्रज यांच्या हस्ते ०८ मे १९९४ रोजी स्मारकाचे उद्घाटन झाले. 

वर्षानुवर्षे एकाच विशिष्ट पद्धतीने रचल्या जाणा-या कवितेला स्वच्छंद आणि मुक्त रूपात केशवसुतांनी प्रथम सर्वांसमोर आणले. त्यामुळे त्यांना आधुनिक मराठी काव्याचे जनक संबोधले जाते. आम्ही कोण?, नवा शिपाई, तुतारी, सतारीचे बोल, झपुर्झा, हरपले श्रेय, मूर्तिभंजन, गोफण या काही त्यांच्या उल्लेखनीय कविता आहेत.

इंग्रजी काव्य परंपरेतील रोमॅण्टिक समजला जाणारा सौंदर्यवादी दृष्टीकोन प्रथम मराठी साहित्यात आणि काव्यात आणण्याचा मन केशवसुतांकडे जातो. कवीप्रतिभा स्वतंत्र असावी, कवीच्या अंतःस्फूर्तीखेरीज ती अन्य बाह्य प्रभावात ती असू नये, असे त्यांचे म्हणणे होते. काव्य हुकुमानुसार नसते, नसावे, हा वास्तववाद मराठीत त्यांनीच आधुनिक परिभाषेत मांडला. त्यांच्या काव्य विचारांवर वर्डस्वर्थ, शेली, किटस् यांसारख्या इंग्रजी कवींचा मोठा प्रभाव होता, पण त्यांची आविष्कार शैली भारतीय होती. 

प्राचीन कोकण या म्युसियम विषयी रत्नागिरी आणि गणपतीपुळे मध्ये बऱ्याच ठिकाणी जाहिराती पाहून उत्सुकता वाढली होती आणि म आम्ही प्राचीन कोकण बघायला गेलो. ५०० वर्षांपूर्वीचा कोकणचा इतिहास सांगण्याचा प्रयत्न या प्राचीन कोंकण चे माध्यमातून करण्यात येतो. कोकणातल्या विविध हस्तकला व स्थानिक वस्तूंची विक्री देखील येथे करण्यात येते.

आम्ही खूप ऐकले होते की थिबा राजवाडा बघा म्हणून गणपतीपुळे पासून २३ की.मी अंतरावर असलेला थिबा राजवाडा बघायला निघालो. थिबा पॅलेस विषयी थोक्यात सांगायचे झाले तर ऐतिहासीक थिबा पॅलेस रत्नागिरी शहरातील 'थिबा राजवाडा' ही भव्य ऐतिहासीक वास्तू पर्यटकांसाठी मोठे आकर्षण आहे. इंग्रजानी ब्रह्मदेशाच्या थिबा राजाला 1885 साली स्थानबद्ध करुन रत्नागिरीत आणले. त्याच्यासाठी सन 1910 साली हा तीन मजली पॅलेस इंग्रज सरकारने बांधला. या पॅलेसमध्ये थिबा राजा सन 1911 मध्ये राहण्यासाठी गेला. राजवाड्याच्या गच्चीवरून समुद्रकिनाऱ्याचा निसर्गरम्य परिसर दिसतो. मागच्या बाजूस राजाने ब्रह्मदेशातून आणलेली बुद्धाची मुर्ती आहे. याच भागात पुरातन वस्तुसंग्रहालय आहे. तळमजल्यावर प्राचीन मुर्त्या आणि वरच्या मजल्यावरील चित्रप्रदर्शन कलाप्रेमींसाठी विशेष आकर्षण आहे. थिबा राजवाडा हा आत्ताचं म्यानमार म्हणजेच पूर्वीच्या ब्रम्हदेशच्या थिबा मिन नावाच्या राजाला नजरकैदेत ठेवण्यासाठी ब्रिटिशांनी बांधलेला रत्नागिरी येथील राजवाडा आहे. याची बांधणी १९१० मध्ये करण्यात आली. १९१६ पर्यंत या राजवाड्यात म्यानमारच्या राजा व राणीचं वास्तव्य होतं. आता या राजवाडयात एक प्रादेशिक वस्तुसंग्रहालय आहे. या राजवाड्यात थिबाने वापरलेल्या काही गोष्टी अजूनही जतन करून ठेवलेल्या आहेत. रत्नागिरीच्या समुद्रकिनाऱ्यावर ब्रह्मदेशच्या राजाची एक वास्तू कधीची पाय रोवून बसली आहे. नाव- थिबा पॅलेस! ब्रिटिश राजसत्तेविरुद्ध बंड पुकारणाऱ्या या राजाला आपल्या आयुष्याची तब्बल तीस वर्षे इथे बंदिवासात काढावी लागली. त्याच्या या वास्तव्यातच त्याने बनवलेल्या या राजवाडय़ात त्याची स्मरणगाथा जागवणारे एक संग्रहालय नुकतेच आकारास आले आहे. थिबाचे हे संग्रहालय पाहण्यापूर्वी त्याचा हा राजवाडाच आपल्याला त्याच्या प्रेमात पाडतो. २७ एकरांचा हा भव्य परिसर आणि त्याच्या अगदी मधोमध ही उंची वास्तू! कोकणचा जांभा दगड, ब्रह्मदेशचे ‘बर्मा टीक’ लाकूड आणि ब्रिटिशांचे स्थापत्यविशारद यातून ही ब्रह्मदेशी शैलीतील देखणी वास्तू उभी राहिली. दुमजली बांधकाम, त्यावर तिसऱ्या मजल्याची गॅलरी! एकूण चौदा खोल्या आणि दोन मोठाली दालने;

याशिवाय स्वयंपाकघर, स्नानगृह, सज्जे, गच्ची, दादरे यांची रचना, तसेच संपूर्ण इमारतीभोवती कोकणी घरांप्रमाणे उतरत्या छपराचा व्हरांडा! राजवाडय़ाच्या सज्जातून आत शिरताच त्याची भव्यता जाणवू लागते. उंची दालने, त्याला जागोजागी खिडक्या-दारांच्या कमानी. दोन भागातील या इमारतीच्या मधोमध आकाश खुले करणारा मोकळा चौक, पुढे-मागे बागेची रचना, खुल्या चौकात चुन्याच्या निवळीवर चालणारे तत्कालीन कारंजे. असा हा सारा भरजरी बाज आल्याआल्याच त्या राजवाडय़ाची दखल घ्यायला लावतो.

भिंतीतील जागोजागीच्या कमानीच्या खिडक्या तर मोहातच पाडतात. या मोठाल्या खिडक्या आणि मधला मोकळा चौक यामुळे साऱ्या रत्नागिरीत अंगाशी चिकटणारा घाम इथे मात्र वाऱ्यालाही उभा राहत नाही. साऱ्या खोल्या-दालनांमधून हवा-प्रकाश आणि आल्हाददायक गारवाच भरून राहतो. हे सारे अनुभवत गच्चीवर आलो, की तो निळाशार समुद्र आणि नारळी-पोफळीत झाकलेली भाटय़ेची खाडी एकदम नजरेत भरते. दिवसाची ही निसर्गदृश्ये! पण कधी काळी या वाडय़ाला रात्रीचेही सौंदर्य असे. त्या काळी इथे विजेची सोय नव्हती. रात्र झाली की साऱ्या प्रासादातून तेलाचे दिवे उजळले जात; ज्यामुळे या काचेच्या खिडक्यांमधून हा सारा राजप्रासादच उजळलेला भासे. दिवाळीतील दीपोत्सवाने तर साऱ्या महालाचाच ‘आकाश कंदील’ होत असे. मग त्याचे हे सौंदर्य पाहण्यास रत्नागिरीकर इथे पायधूळ झाडत. थिबा पॅलेसच्या या आरसपानी सौंदर्यामुळेच त्याच्यावर मग ‘ग्लास पॅलेस’, ‘कहानी थिबा राजाची’ अशा अनेक कथा-कादंबऱ्याही लिहिल्या गेल्या. असो. थिबाच्या राजवाडय़ाचे हे सौंदर्य पाहतच आपण संग्रहालयात शिरतो. इथे दाराशीच एक बोलका फलक खास कोकणी शैलीत सूचना करत असतो, ‘आपले पाय थिबाच्या राजवाडय़ास लागूद्यात; चप्पल-बूट नकोत!’ कुठलेही संग्रहालय हे मंदिरासारखेच पवित्र स्थळ असते. प्राचीन संस्कृतीची देवता इथे वास करत असते. तेव्हा चप्पल-बुटांचा वापर इथे निषिद्धच! पण आमच्याकडे कुठल्याही शेंदूर फासल्या दगडापुढे चप्पल काढणारी मंडळी इथे मात्र उद्दामपणे चप्पल-बूट घालून वावरतात. 

या साऱ्यातून  आपला आपल्या प्राचीन इतिहास-संस्कृतीबाबतचा आदर मात्र स्पष्ट होतो. चार दालनांचे हे संग्रहालय! पैकी पहिली तीन ही प्राचीन कोकणचे दर्शन घडविणारी आहेत. जागोजागी मिळालेली शैलशिल्पं, देवता, मूर्ती, वस्तू, त्याविषयीची छायाचित्रे या दालनांमध्ये मांडली आहेत. प्राचीन वीरगळांचे अनेक नमुने, देवदेवता इथे या शिल्पांतून दिसतात. पण या साऱ्यातही दाराशी असलेले सूर्य आणि भैरवाची पुरुषभर उंचीची सुघड मूर्ती चार क्षण थांबवते. आतील विष्णू, ब्रह्म, धनुर्धारी राम आदींच्या रेखीव मूर्तीही खिळवून ठेवतात. एका दालनात प्राचीन-ऐतिहासिक कोकण दाखवणाऱ्या ऐतिहासिक वास्तूंचे चित्रप्रदर्शन आहे; ज्यातून कोकणातील गड-किल्ले, लेणी-मंदिरे अशी अनेक ऐतिहासिक स्मारके या परशूराम भूमीचे दर्शन घडवतात.

गणपतीपुळ्यापासून एक की. मी. अंतरावर असलेले ‘प्राचीन कोकण दालन’ हे एक चुकवू नये असेच ठिकाण आहे. कोकण परिसराचा ५०० वर्षांचा सांस्कृतिक इतिहास इथे हुबेहूब दिसणाऱ्या लाकडाच्या मानवी पुतळ्यांमधून साकारला आहे. कोकणाची प्राचीन समाजरचना, जुनी वेशभूषा व केशभूषा, बारा बलुतेदार, जुनी उपकरणे व हत्यारे यांच्या सहाय्याने इतिहास जिवंत केला आहे. हिरव्यागर्द टेकडीवर ३ एकर जागेत एक टुमदार कोकणी गाव इथे उभं राहिलं आहे. माफक तिकिटांत तेथील गाईडच्या सहाय्याने आपल्याला या प्राचीन कोकणीची सफर घडते.

प्राचीन कोकण दालन, गणपतीपुळे

गणपतीपुळ्यापासून एक की. मी. अंतरावर असलेले ‘प्राचीन कोकण दालन’ हे एक चुकवू नये असेच ठिकाण आहे. कोकण परिसराचा ५०० वर्षांचा सांस्कृतिक इतिहास इथे हुबेहूब दिसणाऱ्या लाकडाच्या मानवी पुतळ्यांमधून साकारला आहे.

कोकणाची प्राचीन समाजरचना, जुनी वेशभूषा व केशभूषा, बारा बलुतेदार, जुनी उपकरणे व हत्यारे यांच्या सहाय्याने इतिहास जिवंत केला आहे. हिरव्यागर्द टेकडीवर ३ एकर जागेत एक टुमदार कोकणी गाव इथे उभं राहिलं आहे. माफक तिकिटांत तेथील गाईडच्या सहाय्याने आपल्याला या प्राचीन कोकणीची सफर घडते.

बांबूच्या पट्ट्या लावून बनविलेल्या इथल्या मचाणावरून दिसणारे गणपतीपुळ्याच्या समुद्राचे विहंगम दृश अत्यंत सुंदर दिसते. ग्रामीण जीवनाचा अविभाज्य भाग असलेल्या कोकणातील सण-उत्सव-परंपरांची झलक इथे अनुभवता येते. स्थानिक कलाकारांनी बनविलेल्या विविध वस्तू येथे रास्त दरांत विक्रीला असतात. कोकणाच्या प्राचीन सफरीची आठवण म्हणून त्या विकत घेऊन पर्यटक त्यांना पसंती देतात. कोकणातील जलदुर्गांच्या प्रतिकृती या प्राचीन कोकण दालनाची शान आणखी वाढवतात. या शिवाय कोकम सरबत, थालिपीठ, आळूवडी, मोदक अश कोकणी मेव्यावर मनसोक्त ताव मारता येतो.

https://ratnagiritourism.in/other-places/prachin-kokan-ganpatipule/

हे सारे पाहतानाच आपण त्या थिबाच्या दालनापुढे उभे राहतो. राजाच्या दरबाराप्रमाणे हे दालन उंची पडदे, गालिचे, झुंबर आदींनी सजवले आहे. गेल्यागेल्या समोरच एका उंच बैठकीवर लोड-तक्क्य़ांना खेटून राजा थिबाचे ते ऐतिहासिक तैलचित्र मांडलेले आहे. भोवतीने पुन्हा अशीच काही आसने, बैठका. या साऱ्यांवरही राजघराण्यातील तैलचित्रे! ही तैलचित्रे पाहत असताना मधेच थिबाच्या वापरातील खुर्ची, बैठक, काचेची भांडी व अन्य फर्निचर दिसू लागते. यातील बैठका तर उंची कोरीवकाम केलेल्या! भारदस्त वस्तू एखाद्या चिरेबंदी वास्तूत आणखीच भारदस्त वाटू लागतात. 

ब्रिटिशांविरुद्ध लढणारा थिबा रत्नागिरीत तब्बल तीस वर्षे बंदिवासात राहिला. रत्नागिरीचा त्याचा राजवाडाही उपेक्षेचा धनी बनला. १९२६ ते १९६१ रत्नागिरीच्या जिल्हाधिकाऱ्यांचे निवासस्थान, त्यानंतर शासकीय तंत्रनिकेतन आणि मग बरीच वर्षे एक अनाथ वास्तू अशी या राजवाडय़ाची आणि थिबाच्या इतिहासाची अवस्था होती. तब्बल पाऊणशे वर्षांनंतर १९९४ मध्ये थिबाचे काही वंशज रत्नागिरीचा शोध घेत इथे धडकले आणि झाल्या दर्शनाने पुरते खंतावले! त्यांनी भारत सरकारकडे याबाबत खेद व्यक्त केला. विषय प्रतिष्ठेचा होत सूत्रे वेगाने हलली. थिबाच्या राजवाडय़ाला स्मारकाचा दर्जा प्राप्त झाला. राजवाडय़ाचे जतन सुरू झाले, इतिहास संकलित होऊ लागला. वस्तू गोळा होऊ लागल्या आणि स्मारक संग्रहालयाच्या रुपाने हा राजवाडा पुन्हा ‘थिबाची स्मरणे’ गाऊ लागला!

आरे-वारे हा रत्नागिरीतील सर्वात स्वच्छ आणि निर्मळ असा निळ्या पाण्याचा समुद्र किनारा आहे. रत्नागिरी ते गणपतीपुळे या दरम्यान चे रस्त्या चे एका बाजूला संपूर्ण समुद्र साधारणपणे ७-८ की. मी इतका आहे. या परिसरातून प्रवास करताना प्रत्येक क्षण कॅमेऱ्यात टिपण्याचा मोह आवरता येत नाही. आपण खरंच भारतात आहोत की परदेशातल्या एखाद्या फिल्मी शूट चे लोकेशनला आहोत अगदी असेच वाटते.

भटकन्ती करणे आणि त्या सोबत मनमुराद फोटोग्राफी करणे हे जणू एक प्रकारचे छंद म्हणा किंवा व्यसन आहे आणि असा छंद अथवा चांगले व्यसन असल्याचा मला अभिमान आहे. विशेष करून कोकणातच म्हणजे निसर्गाच्या सानिध्यात आपल्या सुप्त कला गुणांना वाव मिळतो हे माझे स्पष्ट मत आहे. 

माझे कोकणा विषयी चे विशेष प्रेम असण्याचे अनेक कारणांपैकी एक म्हणजे माझी सौभाग्यवती ही देखील कोकणातील पेण येथील असल्याने प्रेरणा ही घरातूनच मिळत असते याची साक्षात अनुभूती येते....

https://youtu.be/TqaJcygwmR0

धन्यवाद

श्री.सुयोग चंदुलाल शहा.

कोंकण प्रेमी

नाशिक